दिवाळीचा पाच दिवसांच्या सणांमधील एक प्रमुख दिवस म्हणजे गोवर्धन पूजा. हे कार्तिक मासाच्या शुक्ल पक्षाच्या प्रतिपदेला साजरे केले जाते. या पूजेचा मुख्य हेतू आहे निसर्ग आणि त्याच्या अनमोल संसाधनांचा आदर करण्याचा, ज्यामुळे आपल्याला समृद्धी, सुख-शांती प्राप्त होते.
पौराणिक कथा
गोवर्धन पूजेच्या पौराणिक कथेनुसार, ब्रजवासीयांनी पारंपरिकपणे इंद्र देवतेची पूजा केली. पण भगवान श्रीकृष्णांनी त्यांना सांगितले की, इंद्र देवतेच्या ऐवजी गोवर्धन पर्वत आणि त्याच्याशी निगडित निसर्गाची पूजा करावी. या बदलामुळे इंद्र देव क्रोधित झाले आणि त्यांनी ब्रजवर प्रचंड पावसाची वृष्टी केली. या संकटात, श्रीकृष्णांनी आपल्या तर्जनीवर गोवर्धन पर्वत उचलून ब्रजवासीयांना त्याखाली सुरक्षित केले. सात दिवस भर अतिवृष्टी चालली, पण श्रीकृष्णांच्या संरक्षणामुळे सर्व सुरक्षित होते. शेवटी इंद्र देवाने आपली चूक मान्य करून आण्विकक्षमायाचना केली. तेव्हापासून गोवर्धनाची पूजा सुरू झाली.
पूजा परंपरा आणि विधी
या दिवशी सकाळी स्नान करून घरात किंवा अंगणात गायच्या मलातून गोवर्धन पर्वताच्या आकारात एका प्रतिकात्मक पर्वताची निर्मिती केली जाते. त्यावर फुलं, पाने, टहण्या आणि गायींच्या आकृत्या ठेवून श्रीकृष्णांची मूर्ती स्थापित केली जाते. नाभीच्या ठिकाणी छोटं गड्ढा करून त्यात दूध, दही, गंगाजल, मध, बतासे इत्यादी घालून दीप लावतात. त्यानंतर मंत्र जप करून पूजा केली जाते.
या दिवशी अन्नकूट देखील तयार करतात ज्यामध्ये विविध धान्य, फळे, भाज्या यांचा समावेश असतो आणि त्याला प्रसाद स्वरूपात वाटले जाते. गाय, बैलांसह गोवंशाची पूजा करून त्यांना सिंदूर, फुलं, मालांनी सजवले जाते. काही ठिकाणी गायांना स्नान करून घी लावले जाते.
गोवर्धन पूजेचे महत्त्व
गोवर्धन पूजा आपल्याला नैसर्गिक स्रोत्रांबद्दल आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्याची शिकवण देते. ती आत्मनिर्भरतेचा आणि आपल्या भूमी, जल, वन आणि प्राण्यांबद्दल आदर दाखवण्याचा संदेश देते. तसेच या पूजा द्वारे श्रीकृष्णाच्या दिव्य कृत्यांचे स्मरण होते, ज्यांनी लोकांच्या रक्षा केली.
या पूजेचा दिवाळीला येणारा दिवस अर्थपूर्ण बनवतो आणि सणाची शोभा वाढवतो. त्याचा सामाजिक आणि आध्यात्मिक दोन्ही स्तरांवर मोठा प्रभाव आहे. हा सण महाराष्ट्रात ‘बाळी पडवा’ म्हणूनही ओळखला जातो. त्याचा उत्सव संपूर्ण देशभर वेगवेगळ्या पध्दतीने साजरा होतो पण त्याचा मूळ संदेश निसर्गाचा आणि जीवनाचा आदर करणे हा एकसारखा आहे.
