दिवाळी पाडवा किंवा बलिप्रतिपदा हा दिवाळीचा तिसरा दिवस असून हिंदू संस्कृतीतील अत्यंत शुभ व सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाचा सण मानला जातो. हा दिवस दांपत्य प्रेम, देवभक्ती आणि समृद्धीचे प्रतीक आहे. पुढील विभागांमध्ये या सणाच्या कथा, नवरा-बायकोचा संबंध, त्याचे आध्यात्मिक आणि सामाजिक महत्त्व तसेच साजरा करण्याची पारंपरिक पद्धत १००० शब्दांत दिली आहे.
पौराणिक कथा
दिवाळी पाडव्याची प्रमुख आख्यायिका असुरांचा राजा बळी आणि भगवान विष्णूच्या वामनावताराशी जोडली जाते. बळीराजा हा प्रल्हादाचा नातू आणि विरोचनाचा पुत्र होता. तो अत्यंत पराक्रमी, दानशूर आणि प्रजेचा कल्याणकारी होता. परंतु त्याच्या सामर्थ्यामुळे देवता भयभीत झाल्या आणि त्यांनी भगवान विष्णूंना मदत मागितली. विष्णूंनी बटू ब्राह्मणाचे रूप घेऊन बळीच्या यज्ञात हजेरी लावली व तीन पावले भूमी मागितली. दोन पावलांत त्यांनी पृथ्वी व आकाश व्यापले आणि तिसरे पाऊल ठेवण्यासाठी बळीराजाने आपले मस्तक अर्पण केले. विष्णूंनी प्रसन्न होऊन त्याला पाताळलोकात अधिपत्य दिलं आणि वर्षातून एक दिवस पृथ्वीवर येण्याची परवानगी दिली. त्या दिवशी म्हणजे कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेच्या दिवशी बलिप्रतिपदा साजरी केली जाते आणि “इडा पीडा टळो, बळीचं राज्य येवो” अशी प्रार्थना केली जाते.
दुसऱ्या कथेनुसार या दिवशी पार्वतीने महादेवांना द्युत खेळात हरवले म्हणून याला द्युत-प्रतिपदा असेही म्हणतात.
नवरा-बायकोचा संबंध आणि औक्षण परंपरा
दिवाळी पाडवा हा केवळ धार्मिक सण नाही तर तो नवरा-बायकोच्या स्नेहबंधनाचा उत्सव आहे. या दिवशी प्रत्येक सुवासिनी आपल्या पतीचे औक्षण करते. त्याला उटणे लावते, तेलाचे अभ्यंग स्नान घालते व त्यानंतर ओवाळणी करून दीर्घायु आणि सुखी आयुष्याची प्रार्थना करते. प्रत्युत्तरादाखल पती पत्नीला भेट देतो, जसे साडी, दागिने, मिठाई इत्यादी. या परंपरेतून परस्पर प्रेम, विश्वास आणि आदर व्यक्त होतो. ही प्रथा एका अर्थाने “पत्नीच्या श्रद्धेचा सन्मान” दर्शवते आणि दांपत्यातील भावनिक नातं दृढ करण्याचा दिवस म्हणून पाहिली जाते. काही ठिकाणी हा दिवस नवविवाहित स्त्रीला तिच्या माहेरी पहिली दिवाळी म्हणून विशेष महत्त्वाचा असतो.
पाडव्याचं धार्मिक आणि सामाजिक महत्त्व
हा दिवस साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा मुहूर्त असून, नवे उपक्रम सुरू करण्यासाठी अत्यंत शुभ मानला जातो. व्यापारी वर्ग या दिवशी नवी वह्यांचे पूजन करून आर्थिक वर्षाची सुरुवात करतो. ही परंपरा “विक्रम संवत” या नववर्षाचा आरंभ म्हणूनही ओळखली जाते. शेतकऱ्यांसाठी हा दिवस बळीच्या स्मरणार्थ अत्यंत महत्त्वाचा असतो. ते पहाटे अभ्यंगस्नानानंतर शेतात जातात, मातीमध्ये कणकेचा दिवा गाडतात आणि आपल्या शेताच्या समृद्धीसाठी प्रार्थना करतात. काही ठिकाणी शेणाच्या बळीराजाची प्रतिमा तयार करून ती पूजली जाते, ज्याला “शुभा” असे म्हटले जाते.
पाडवा साजरा करण्याच्या पारंपरिक पद्धती
दिवाळी पाडवा अत्यंत रंगीबेरंगी आणि आनंददायी पद्धतीने साजरा केला जातो.
सकाळची तयारी:
लोक पहाटे उठून अभ्यंगस्नान करतात, नवीन किंवा पारंपरिक पोशाख परिधान करतात.
औक्षण आणि ओवाळणी:
पत्नी पतीचे औक्षण करते, आरती आणि मंगल गीतांनी घर उजळतं. ओवाळणीच्या वेळी स्त्रिया पारंपरिक गाणी म्हणतात.
नातेसंबंध दृढता:
पती पत्नीला भेटवस्तू देतो. या प्रेमभावनेला ‘दिवाळी पाडवा’चा मुख्य गाभा मानतात.
बळी पूजन आणि रांगोळी:
घरांच्या अंगणात सुंदर पंचरंगी रांगोळी काढली जाते, त्यात बळीराजाची प्रतिमा रेखाटली जाते आणि त्याची पूजा केली जाते. पूजा पूर्ण झाल्यावर “इडा, पीडा टळो आणि बळीचं राज्य येवो” अशी प्रार्थना केली जाते.
दीपोत्सव आणि फटाके:
संध्याकाळी घरोघरी दिवे लावून लक्ष्मी व बळीराजाचं स्वागत केलं जातं. मुलं फटाके फोडतात आणि आनंदाने गाणी म्हणतात. “दिन दिन दिवाळी गाई म्हशी ओवाळी” हा पारंपरिक भागही अनेक ठिकाणी आजही कायम आहे.
भोजन आणि एकत्रता:
दिवसभर कुटुंबीय, मित्र व नातेवाईक एकत्र येऊन दिवाळीच्या पदार्थांचा आस्वाद घेतात. पूरनपोळी, श्रीखंड, लाडू, चकली ही या दिवसाची वैशिष्ट्यपूर्ण पक्वान्नं असतात.आजच्या काळातील पाडवासमकालीन काळात जरी जीवनशैलीत आधुनिकता आली असली, तरी दिवाळी पाडव्याचं तत्त्व अजूनही तेवढंच जिवंत आहे. हा दिवस स्त्रीच्या श्रद्धेचा आणि पारिवारिक प्रेमाचा उत्सव असल्याने तो आधुनिक समाजातही समान भावनेने साजरा होतो. सोशल मीडिया आणि डिजिटल ग्रीटिंग्जने या परंपरेत नवा रंग भरला आहे, पण संस्कृतीचा गाभा मात्र जसाच्या तसा टिकून आहे.
दिवाळी पाडवा हा भारतीय संस्कृतीतील पारिवारिक ऐक्य, प्रेम आणि आध्यात्मिकतेचं प्रतीक आहे. हा दिवस आपल्याला बळीराजाच्या दानशीलतेची, पत्नीच्या श्रद्धेची व दांपत्याच्या परस्पर आदराची आठवण करून देतो. धार्मिक विधींपलीकडे जाऊन पाडवा हा प्रेम, समरसता आणि सामाजिक सौहार्दाचा सण आहे, जो समाजाच्या प्रत्येक घटकाला एकत्र बांधतो.
