🌿 तुळशी विवाह म्हणजे काय?
तुळशी विवाह (tulasi vivah)हा भगवती तुळशी (वृंदा) आणि भगवान विष्णू (शाळग्राम किंवा श्रीकृष्ण) यांचा विवाह आहे.
हा विवाह कार्तिक शुद्ध एकादशी ते पौर्णिमा या कालावधीत — विशेषतः देवउठणी एकादशीला (प्रभोधन एकादशी) केला जातो.
हा दिवस देव उठतात — म्हणजेच चार महिन्यांच्या चातुर्मासानंतर विष्णू निद्रेतून जागे होतात
आणि त्या दिवशीच तुळशी व विष्णू यांचा दिव्य विवाह लावला जातो.
🌸 कथा / आख्यायिका
✨ वृंदा आणि जालंधर यांची कथा
प्राचीन काळी वृंदा नावाची परमपातिव्रता स्त्री होती. तिचा पती होता दानवराज जालंधर, जो अतिशय बलवान होता.
वृंदेच्या पातिव्रत्याच्या सामर्थ्यामुळे जालंधराला देवतादेखील जिंकता येत नव्हते.
देवांच्या विनंतीवरून भगवान विष्णूंनी जालंधराचे रूप धारण करून वृंदेचा तप भंग केला.
त्या फसवणुकीमुळे वृंदेचा शाप मिळाला —
“विष्णूंना मी शाप देते की तू दगड हो!”
आणि विष्णू शाळग्राम शिळेत रूपांतरित झाले.
वृंदेच्या मृत्यूनंतर तिचं शरीर जळालं,
आणि त्या राखेतून तुळशीचे झाड उत्पन्न झालं.
भगवान विष्णू तिला म्हणाले —
“हे वृंदे, तू तुळशी म्हणून पृथ्वीवर नांदशील.
तुझ्याशिवाय माझं पूजन होणार नाही. प्रत्येक वर्षी तुझ्याशी माझं लग्न होईल.”
म्हणून दरवर्षी तुळशी विवाह साजरा केला जातो.
🌼 तुळशी विवाहाची परंपरा व प्रथा
तयारी:
• विवाहाचे स्थळ घराच्या अंगणात किंवा देवघरात.
• तुळशीच्या कुंडाजवळ मंडप, तोरण, फुलांची सजावट केली जाते.
• तुळशीला विवाहिणीप्रमाणे सजवतात — नवरीसारखं रूप दिलं जातं:
• साडी (बहुधा लाल-पिवळी)
• बांगड्या, कुंकू, गजरा
• नथ, बिंद्या
• तिच्या समोर शाळग्राम / विष्णूची प्रतिमा ठेवली जाते (वर म्हणून).
🌿 पूजा विधी व विवाह प्रक्रिया:
1. गणपती पूजन करून प्रारंभ.
2. तुळशी आणि शाळग्राम/विष्णू दोघांचं आवाहन.
3. कळस, तोरण, तांदूळ, फुले, नारळ यांनी मंडप सजवणे.
4. कन्यादान मंत्र म्हणतात –
“लक्ष्मीस्वरूपा तुळशी, विष्णूपत्नी भव।”
5. मंत्रोच्चारासह तुळशी व शाळग्रामाचा विवाह लावला जातो.
6. आरती, मंगलाष्टक, हळदीकुंकू, ओटीभराई —
ह्याच पारंपरिक विवाहातील सर्व रिती केल्या जातात.
7. शेवटी सर्वांना प्रसाद (खीर-पुरी किंवा पंचपक्वान्न).
पूजाविधी क्रम
(१) गणपती पूजन
“ॐ गं गणपतये नमः” म्हणत गणपतीचं आवाहन करा.
(२) तुळशी व शाळग्राम पूजन
• दोघांना पाणी, फुलं, कुंकू, अक्षता अर्पण करा.
• “ॐ तुलस्यै नमः” आणि “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” म्हणत पूजा करा.
(३) विवाह विधी
• तुळशीच्या कुंडावर ओटी घाला, साडी आणि अलंकार चढवा.
• तुळशी आणि शाळग्राम यांना फुलं, हार अर्पण करून मंगलाष्टक म्हणावीत.
• नारळ, तांदूळ व फुलं वरवरून ओवाळावीत.
(४) मंगलाष्टक (उदाहरणार्थ ओळी)
मंगलाष्टकं गायले देवा विवाहाचा प्रसंग हा।
तुळशीवृंदा शुभदा, विष्णूंचा p प्रेमरंग हा॥
जय वृंदा पातिव्रते, जय लक्ष्मीस्वरूपिणी।
विष्णूविवाह साजरा, भक्तीचा उत्सव होवोनि॥
(५) आरती
आरती तुळशी मातेची:
तुळसी अमृतजननी, परित्राणा जनार्दनी।
पावनी पुण्यरूपा च, पापनाशनि सर्वदा॥
आरती विष्णूची:
ॐ जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे।
भक्तजनांचे संकट, दासजनांचे संकट, क्षणात तू दूर करे॥
💫 दरवर्षी तुळशी विवाह का करतात?
यामागे अध्यात्मिक अर्थ आहे —
प्रत्येक वर्षी सृष्टीत नवा जीवनप्रवाह सुरू होतो.
विष्णू जागृत होतात म्हणजेच निसर्ग, सर्जन आणि संतुलनाची नवी सुरुवात.
तुळशी विवाह म्हणजे त्या सृष्टीचं पवित्र मिलन — पुरुष आणि प्रकृतीचं एकत्व.
🌸 तुळशी विवाहातून मिळणारे संदेश
1. 🌿 पवित्रता आणि नात्याची निष्ठा:
वृंदेचं पातिव्रत्य आणि तिची भक्ती हे स्त्रीशक्तीचं प्रतीक आहे.
2. 🌼 निसर्गाची आदरभावना:
तुळशी म्हणजे जीवनशक्ती. तिचं पूजन म्हणजे निसर्गाचं पूजन.
3. 💫 आध्यात्मिक पुनर्जन्म:
वर्षभरातील नकारात्मकता संपवून नवं अध्याय सुरू करण्याचं प्रतीक.
4. 💐 विवाहाचे मूल्य:
श्रद्धा, निष्ठा, आणि परस्पर आदरावर उभं असलेलं वैवाहिक नातं.
🌿 तुळशी विवाहाचे फळ / लाभ
• घरात शांती, सौहार्द आणि समृद्धी येते.
• अविवाहित मुलींना उत्तम जोडीदार मिळतो, असा विश्वास आहे.
• वैवाहिक जीवनात प्रेम, निष्ठा, आणि स्थैर्य वाढते.
• रोग, दारिद्र्य, आणि नकारात्मक ऊर्जा कमी होते.
• भक्ताला भगवंताची कृपा आणि पुण्य लाभतं.
तुळशी पूजनाची साधी पद्धत (दररोज / विशेष दिवस)
1. सकाळी स्नान करून तुळशीला पाणी घालावं.
2. तिला कुंकू, अक्षता, फुलं वाहावीत.
3. “ॐ तुलस्यै नमः” हा मंत्र ११ वेळा म्हणावा.
4. दिवा लावून आरती करावी:
“तुळसी अमृतजननी परित्राणा जनार्दनी।
पावनी पुण्यरूपा च पापनाशनि सर्वदा॥”
5. शेवटी प्रार्थना —
“हे तुळसीमाते, माझ्या मनात भक्ती, शांती आणि प्रेम राहो.”
तुळशी पूजनासाठी दैनिक मंत्र
“ॐ तुलस्यै नमः।
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय।
तुळसी अमृतजननी पवित्रा पुण्यदा सदा।”
तुळशी विवाह म्हणजे नुसता धार्मिक सोहळा नाही,
तो स्त्रीशक्ती, निसर्ग, निष्ठा आणि पुनर्जन्माचा उत्सव आहे.
तुळशी व विष्णूचं हे मिलन म्हणजे — “शुद्धतेचं आणि प्रेमाचं शाश्वत एकत्व.”
